Để hiểu đúng về vai trò của quy hoạch trong việc kiến tạo sức khỏe, chúng ta cần nhìn lại lịch sử. Có một thực tế thường bị lãng quên: Quy hoạch đô thị hiện đại và Y tế công cộng (Public Health) vốn là “anh em sinh đôi” được sinh ra từ cùng một cuộc khủng hoảng. Dù trong phần lớn thế kỷ 20, hai ngành này đã phát triển theo những nhánh riêng biệt – một bên tập trung vào không gian vật lý và hạ tầng kỹ thuật, một bên tập trung vào sinh học cơ thể và dược phẩm – nhưng trong thế kỷ 21, định mệnh đang buộc chúng phải tái hợp. Chương này sẽ lần giở lại mối liên kết đó qua ba giai đoạn tiến hóa chính, từ những phản ứng sinh tồn sơ khai đến các mô hình sinh thái xã hội phức tạp ngày nay.
Kỷ nguyên Vệ sinh dịch tễ: Phản ứng trước Cách mạng Công nghiệp (Thế kỷ 19)
Lịch sử của sức khỏe đô thị hiện đại bắt đầu không phải trong các bệnh viện tiện nghi, mà từ những con hẻm chật hẹp, tăm tối và ô nhiễm của London, Manchester hay Paris vào giữa thế kỷ 19. Cuộc Cách mạng công nghiệp, với sức hút mãnh liệt về việc làm, đã kéo hàng triệu người nông dân đổ về các thành phố, tạo nên những khu ổ chuột mật độ cao chưa từng thấy trong lịch sử nhân loại. Hệ thống hạ tầng đô thị thời bấy giờ hoàn toàn không theo kịp đà tăng dân số “phi mã”, dẫn đến một thảm họa nhân đạo: thiếu nước sạch trầm trọng, không có hệ thống thoát thải, rác rưởi tràn ngập đường phố và bầu không khí đặc quánh khói than từ các nhà máy.
Trong bối cảnh đó, các đại dịch truyền nhiễm như tả (cholera), thương hàn và lao phổi hoành hành dữ dội, cướp đi sinh mạng của hàng chục nghìn người mỗi đợt bùng phát. Lúc bấy giờ, khi thuyết vi trùng (Germ Theory) chưa ra đời, người ta tin vào thuyết “chướng khí” (Miasma) – cho rằng bệnh tật sinh ra từ không khí hôi thối. Dù cơ sở khoa học chưa chính xác, nhưng phản ứng của xã hội lại vô tình đi đúng hướng: Phải làm sạch môi trường sống.
Năm 1842, bản báo cáo chấn động của luật sư Edwin Chadwick về Điều kiện vệ sinh của tầng lớp lao động tại Anh đã trở thành văn bản nền tảng, chỉ ra mối liên hệ trực tiếp và không thể chối cãi giữa môi trường sống bẩn thỉu với tuổi thọ thấp và bệnh tật của người nghèo. Quan điểm của Chadwick mang tính cách mạng thời bấy giờ: Thay vì chỉ chữa bệnh cho từng cá nhân đơn lẻ, nhà nước cần “chữa bệnh” cho cả thành phố bằng các giải pháp kỹ thuật hạ tầng quy mô lớn.
Sự kiện mang tính biểu tượng nhất, đánh dấu sự ra đời của dịch tễ học hiện đại và mối liên kết giữa Không gian – Sức khỏe, là câu chuyện về bác sĩ John Snow và bản đồ dịch tả năm 1854 tại khu Soho, London. Bằng phương pháp thống kê địa lý sơ khai – đánh dấu vị trí các ca tử vong lên bản đồ quy hoạch khu dân cư – Snow đã phát hiện ra quy luật phân bố của các ca bệnh: chúng đều cụm lại quanh một trạm bơm nước công cộng trên phố Broad Street. Hành động tháo tay cầm của trạm bơm nước đó không chỉ dập tắt ổ dịch, mà còn khai sinh ra bộ môn Dịch tễ học không gian (Spatial Epidemiology), chứng minh rằng vị trí địa lý và cấu trúc hạ tầng là yếu tố quyết định sự sống còn.
Từ đây, phong trào “Vệ sinh đô thị” (Sanitary Movement) bùng nổ, dẫn đến sự hình thành của các đạo luật Quy hoạch và Y tế công cộng đầu tiên (Public Health Act 1848). Những quy chuẩn sơ khai về việc tách biệt các chức năng gây ô nhiễm (lò mổ, nhà máy) khỏi khu dân cư, xây dựng hệ thống cống ngầm thoát nước, và quy định khoảng lùi công trình để đảm bảo thông gió, chiếu sáng… chính là những can thiệp y tế đầu tiên dưới hình hài của quy hoạch đô thị. Phong trào “Thành phố Vườn” (Garden City) của Ebenezer Howard sau đó cũng là một sự phản kháng trực tiếp đối với sự ngột ngạt của đô thị công nghiệp, hướng tới việc đưa con người trở về với thiên nhiên để phục hồi sức khỏe.
